Համատեղ հայտարարություն. Համատեղ հայտարարություն Տրանս անձանց տեսանելիության օրվա առթիվ 2026

«Իրավունքի կողմ» իրավապաշտպան ՀԿ-ի, «Տրանս ազգային կոալիցիայի» և «Տրանս անձանց իրավունքների պաշտպանության գլոբալ հիմնադրամի» կողմից 

I. Ներածություն

Տրանս անձանց տեսանելիության օրվա՝ 2026 թվականի մարտի 31-ի առթիվ, մենք՝ ստորագրող տրանս կազմակերպություններս, վերահաստատում ենք մեր հանձնառությունը՝ պաշտպանելու և խթանելու տրանս, ոչ բինար և գենդերային բազմազան անձանց մարդու իրավունքները Հայաստանում և տարածաշրջանում։

Այս օրը ոչ միայն տեսանելիության և ճանաչման հնարավորություն է, այլև կարևոր առիթ՝ գնահատելու առկա մարտահրավերները, կառուցվածքային խոչընդոտները և նոր առաջացող սպառնալիքները, որոնք ազդում են տրանս համայնքների վրա։

II. Հակագենդերային շարժումների և ապատեղեկատվության աճ

Վերջին տարիներին նկատվում է հակատրանս և հակագենդերային շարժումների զգալի ակտիվացում՝ ինչպես համաշխարհային, այնպես էլ տարածաշրջանային մակարդակներում։ Այս շարժումները գործում են համակարգված ռազմավարություններով, այդ թվում՝

• գենդերային ինքնության վերաբերյալ ապատեղեկատվության և մոլորեցնող բովանդակության տարածում
• մեդիա հարթակների օգտագործում՝ խտրականությունը և խարանավորումը խորացնելու նպատակով
• քաղաքական հռետորաբանության շահարկում՝ տրանս իրավունքները ներկայացնելով որպես «հակասող» ազգային կամ մշակութային արժեքներին

Այսպիսի մոտեցումները նպաստում են տրանս անձանց ապամարդկայնացմանը և լեգիտիմացնում խտրական պրակտիկաները։ Կարևոր է ընդգծել, որ այս գործընթացները մեկուսացված չեն, այլ հանդիսանում են մարդու իրավունքների և քաղաքացիական ազատությունների լայնածավալ սահմանափակման մի մաս։

III. Կառուցվածքային և օրենսդրական բացեր Հայաստանում

Հայաստանում տրանս համայնքները շարունակում են բախվել էական իրավական և ինստիտուցիոնալ խոչընդոտների, այդ թվում՝

• գենդերային ինքնության և արտահայտման հիմքով պաշտպանություն ապահովող համապարփակ հակախտրական օրենսդրության բացակայություն
• Գենդերի իրավական ճանաչման հասանելի, թափանցիկ և իրավունքահեն գործընթացների բացակայություն, որոնք հիմնված կլինեն ինքնորոշման սկզբունքի վրա
• Ատելության հիմքով հանցագործությունների և ատելության խոսքի դեմ ուղղված բավարար իրավական մեխանիզմների պակաս, հատկապես առցանց միջավայրում

Այս բացերը նպաստում են համակարգային բացառմանը և խոչընդոտում են հիմնական իրավունքների՝ առողջապահության, աշխատանքի, կրթության և արդարադատության հավասար հասանելիությանը։

IV. Տրանս ակտիվիստների թիրախավորում և քաղաքացիական տարածքի նեղացում

Տրանս ակտիվիստներն ու իրավապաշտպանները գնալով ավելի հաճախ են դառնում նպատակային հարձակումների թիրախ՝ ուղղված նրանց լռեցնելուն։ Հիմնական դրսևորումները ներառում են՝

• համակարգված առցանց հետապնդում՝ ատելության խոսք, սպառնալիքներ և անձնական տվյալների բացահայտում
• Ապատեղեկատվական արշավներ
• ակտիվիստների և կազմակերպությունների հրապարակային վարկաբեկում և խարանում
• տեսանելիության և իրավունքների պաշտպանության գործունեության հետ կապված ռիսկերի աճ

Այս միտումները արտացոլում են քաղաքացիական տարածքի նեղացման ավելի լայն գործընթաց, որի պայմաններում մարգինալացված խմբերը բախվում են անհամաչափ խոչընդոտների մասնակցության և ներկայացվածության հարցում։

V. Ռեսուրսների սահմանափակում և կայունության խնդիրներ

Հայաստանում տրանս կազմակերպությունները գործում են սահմանափակ և հաճախ անկայուն ֆինանսավորման պայմաններում, ինչը առաջացնում է մի շարք խնդիրներ՝

• համայնքային կենսական ծառայությունների մատուցման կարողությունների նվազում
• երկարաժամկետ ռազմավարական պաշտպանության և շարժման զարգացման սահմանափակում
• կարճաժամկետ ծրագրային ֆինանսավորումից կախվածության աճ

Կայուն և երկարաժամկետ ֆինանսավորումը կարևոր նախապայման է տրանս նախաձեռնությունների շարունակականության, անկախության և արդյունավետության համար։

VI. Սոցիալ-տնտեսական մարգինալացում և առօրյա ազդեցություններ

Վերը նշված գործոնների համակցված ազդեցությունը հանգեցնում է տրանս անձանց սոցիալ-տնտեսական խոր մարգինալացման, այդ թվում՝

• անվտանգ և ոչ խտրական առողջապահական ծառայությունների սահմանափակ հասանելիություն
• աշխատանքի հնարավորությունների սակավություն և տնտեսական անկայունություն
• բռնության բարձր ռիսկեր, ներառյալ գենդերային և ատելության շարժառիթով բռնություն
• սոցիալական մեկուսացում և հանրային ծառայություններից սահմանափակ օգտվելու հնարավորություն

Այս իրավիճակը ավելի է սրվում հանրային և թվային միջավայրերում հակատրասն հռետորաբանության տարածմամբ։

VII. Դիմադրողականություն, համայնքային առաջնորդություն և ձեռքբերումներ

Չնայած առկա մարտահրավերներին՝ տրանս համայնքները Հայաստանում շարունակում են դրսևորել բարձր դիմադրողականություն և առաջնորդություն։ Կարևոր ձեռքբերումներից են՝

• Տրանս համայնքի միավորում
• տրանս կառույցների և աջակցության ցանցերի ամրապնդում
• տեսանելիության և ներկայացվածության աճ հանրային քննարկումներում
• մարդու իրավունքների խախտումների փաստաթղթավորում և դրանց շուրջ պաշտպանական աշխատանք
• պետական համակարգերի բացերը լրացնող համայնքային լուծումների ձևավորում

Այս նախաձեռնությունները ընդգծում են տրանս կազմակերպությունների առանցքային դերը մարդու իրավունքների առաջխաղացման գործում։

VIII. Հիմնական առաջարկություններ

Հաշվի առնելով վերոնշյալը՝ մենք կոչ ենք անում պետական մարմիններին, միջազգային գործընկերներին և քաղաքացիական հասարակությանը՝

Իրավական և քաղաքական բարեփոխումներ

• ընդունել համապարփակ հակախտրական օրենսդրություն, ներառյալ գենդերային ինքնությունն ու արտահայտումը
• ներդնել գենդերի իրավական ճանաչման գործընթացներ՝ հիմնված ինքնորոշման, մատչելիության և արժանապատվության վրա
• ուժեղացնել ատելության հանցագործությունների և ատելության խոսքի դեմ ուղղված մեխանիզմները

Պաշտպանություն և հաշվետվողականություն

• ապահովել տրանս անձանց, ակտիվիստների և իրավապաշտպանների արդյունավետ պաշտպանություն
• հետաքննել և պատշաճ արձագանքել բռնության, սպառնալիքների և հետապնդման դեպքերին

Ապատեղեկատվության դեմ պայքար

• մշակել և իրականացնել ռազմավարություններ՝ հակազդելու հակագենդերային ապատեղեկատվությանը
• խթանել փաստերի վրա հիմնված և իրավունքահեն հանրային քննարկումներ

Ռեսուրսներ և աջակցություն

• ապահովել կայուն ֆինանսավորում տրանս կազմակերպությունների համար
• աջակցել կարողությունների զարգացմանն ու երկարաժամկետ շարժման կառուցմանը

IX. Եզրակացություն

Տրանս տեսանելիությունը չի կարող սահմանափակվել խորհրդանշական ճանաչմամբ։ Տեսանելիությունը՝ առանց իրավունքների, անվտանգության և պաշտպանության, կարող է ավելի մեծ խոցելիություն ստեղծել համայնքների համար։

Մենք վերահաստատում ենք մեր համատեղ հանձնառությունը՝ կառուցելու մի հասարակություն, որտեղ տրանս մարդիկ կարող են ապրել արժանապատիվ, հավասար և լիարժեք իրավունքներով։

Մեր համատեղ ջանքերը ցույց են տալիս, որ նույնիսկ համակարգային խոչընդոտների պայմաններում առաջընթացը հնարավոր է։

«Իրավունքի կողմ» իրավապաշտպան ՀԿ 

«Տրանս ազգային կոալիցիա»

«Տրանս անձանց իրավունքների պաշտպանության գլոբալ հիմնադրամ